‘s Ochtends vroeg om acht uur worden we met de boot van de duikschool naar Manado gebracht. Hier nemen we de mikrolet. De mikrolet, of bemo, zijn de kleine busjes die vooral in de Indonesische steden rondrijden. Het is het transportmiddel om je door de stad te verplaatsen. Om bij de airport te komen moeten we van bemo wisselen op de bemo terminal. Hier wordt onze kennis van de prijzen nog even op de proef gesteld. Een handig mannetje probeert ons in een busje te praten voor dezelfde prijs als de taxi. Vandaag heeft hij pech want hij krijgt ons niet mee. Wij vinden zonder problemen de juiste bemo die ons voor de ingang van de airport afzet. We hebben nog geen ticket voor het vliegtuig. Voor binnenlandse vluchten is het hier niet vreemd om je kaartje gewoon op het vliegveld te kopen. We hebben geluk, de vlucht naar Makasar gaat over drie kwartier. In anderhalf uur vliegen we terug naar Makasar, dit is de plek waar we de reis op Sulawesi zijn begonnen. Een stuk vlotter dan de reis over land, die 55 uur in beslag nam. In Makasar kopen we een vliegticket naar Bali. We hebben genoeg tijd om even een hapje te eten. In het begin van de avond landen we op Bali. Omdat we nog wat willen shoppen blijven we de eerste dag in Kuta. Kuta is de plek om te shoppen, te surfen en uit te gaan. Kuta is wellicht bij veel mensen ook bekend van de aanslag in een nachtclub in 2002. Wij shoppen een dagje in Kuta en aan het einde van de middag nemen we nog een kijkje op het strand. Hiermee hebben we het drukke toeristische Kuta wel weer gezien. De volgende dag gaan we vlug verder. Toen we ruim vijf maanden geleden in Indonesie aankwamen, hebben we bijna een week op het eiland Nusa Lembongan gezeten. Dit is zo goed bevallen dat we besloten hebben ook hier onze reis relax af te sluiten. Met bus en boot reizen we in een paar uur naar Lembongan. De mensen van het guesthouse waar we in november hebben gezeten, staan ons al bij de boot op te wachten. Of het toeval is weten we niet, maar we krijgen dezelfde kamer als toen. Lembongan is ook een prima plaats om te duiken. Veel koraal en marinelife. We gaan die middag langs bij de Blue Corner, deze duikschool is ons prima bevallen in november en dus komen we hier graag terug. Ook hier worden we direct weer herkend. Niek besluit de komende dagen zijn Open Water Advanced te gaan doen en Susan gaat een paar fun duiken maken. De Open Water Advanced cursus bestaat uit het maken van adventure dives, waarvan een diepe duik en de navigatie duik verplicht zijn. De overige duiken kun je zelf uitkiezen. Niek kiest voor de driftdive en de bouancy duik. De nachtduik hebben we in november al als adventure dive gedaan en telt ook mee voor de advanced cursus. De volgende dag gaan we met de boot naar Manta Point om manta’s te spotten. Niek maakt hier zijn bouancy adventure dive. In deze duik ligt de nadruk op het zwemmen in het water en dit zo goed mogelijk te beheersen met zo min mogelijk gewicht. Het is een leuke en leerzame duik en het blijkt dat er heel wat minder kilo’s mee naar beneden moeten dan in vorige duiken. Helaas hebben de manta’s vandaag vrij. Susan maakt filmpjes en foto’s en spot kreeft en krab terwijl Niek op zijn kop hangt, een van de oefeningen. De tweede duik maken we bij Crystal Bay. Op deze duikspot zie je in het juiste seizoen, de Mola Mola. Een grote vis die door Marion, een duikinstructeur, wordt omschreven als een niet geavalueerde vis, de dinosaurus van de vissen. Als je wilt weten hoe ze eruit zien, laat een kleuter een vis tekenen en voila, de Mola Mola. Niek maakt hier met zijn instructeur DD de navigatie duik. In deze duik moeten er diverse navigatie technieken geoefend worden, net als bij scouting maar dan onder water. Crystal bay blijkt verder ook een prachtige duikspot met erg mooi koraal en veel vissen. Wanneer we terug komen van de duiktrip is het grootse deel van de dag weer voorbij. We hangen nog wat in het zwembad voordat we terug gaan naar ons guesthouse. ‘s Avond gaan we nog naar een presentatie van een organisatie die onderzoek doet naar Manta’s. De volgende dag staan er voor Niek weer twee duiken op het programma. Susan blijft op de kant en maakt een begin om onze blog achterstand weg te werken. Op Sulawesi is het internet nog nauwelijks uitgevonden zodat we wat achterop zijn geraakt met bloggen. Niek maakt vandaag zijn diepe duik. Een diepe duik is een duik dieper dan 18 meter maar niet dieper dan 30 meter. Ook deze duik is weer mooi langs een reef met een lichte stroming waar nog schildpadden te zien zijn ook. De tweede duik van de dag is een drift duik. De laatste duik van de cursus. Bij een drift duik laat je je met de stroming meevoeren onder water. Het lijkt echt een beetje op vliegen. Na deze duik mag Niek zich dan Advanced Open water Diver noemen. De avond gaan we nog even terug naar Blue Corner voor de vrijdagavond party. We zijn van plan een drankje te drinken, maar natuurlijk mislukt dit. De avond is gezellig en vliegt voorbij. De zaterdag brengen we in en rond het zwembad door en werken de blog verder bij. Susan gaat aan het einde van de middag naar een Yoga sessie. Zondag is alweer de laatste dag op Lembongan. Het einde van onze reis komt nu wel heel dichtbij. We gaan deze dag nog een paar duiken maken. De eerste duik is wederom een drift duik. Het is even zoeken voordat er een geschikte duikplek is gevonden. Dit omdat de stroming op sommige plekken te sterk en te gevaarlijk is. We maken een drift duik met behoorlijke stroming. Het gaat zo snel dat je geen foto’s kan maken. De stroming beweegt ons niet altijd alleen maar vooruit maar soms ook naar beneden en naar boven. Goed opletten dus. Als we boven komen meldt onze duik gids dat we drie duiksites hebben gehad en anderhalve kilometer verder zijn. Wauw! De tweede duik wordt er ook weer met lustige stromingen. Susan besluit de duik over te slaan. De duik is inderdaad lastig. Vreemde stromingen en soms moet je jezelf gewoon vasthouden om niet de verkeerde kant uit te gaan. Wel wordt er een super grote baracuda gezien. Op het water is ook deze dag weer voorbij gevlogen. De volgende dag vertrekt onze boot vroeg naar Bali. We gaan weer terug naar Kuta. Niet omdat Kuta the place to be is, nee deze keer omdat het naast de airport ligt en om Momme en Ayla te ontmoeten. Dit zijn onze Duits vrienden waar we in Laos twee weken mee opgetrokken zijn. We hebben met z’n vieren een gezellig dag in Kuta en kletsen flink bij. Een duik in zee, relaxen op het strand en een drankje drinken. Dat is wat we deze dag gedaan hebben. Dinsdag 7 mei staan we vroeg op. Vandaag vliegen we naar Singapore. Het begin van onze terugreis naar Nederland. Wat voelt dat vreemd en onwerkelijk. Voordat we terug zijn, zijn we nog wel wat dagen verder. We blijven eerst nog een nacht in Singapore en later deze week ook nog een nacht in London, voordat we terug vliegen naar Amsterdam.

Na twee uur hangen en dutten op de boot, komen we aan op Bomba, een klein eilandje met hutjes aan het strand. Dat ziet er goed uit! We kiezen een hutje uit, trekken onze zwemkleding aan en na de lunch nemen een duik in het super heldere, warme water. Dat wordt goed snorkelen hier!Iedere dag vaart de eigenaar van Poyalisa erop uit, naar een mooie snorkel plek. Meestal is een snorkeltrip een halve dag. Een van de dagen gaan we er een hele dag op uit. We zien twee mooie spots, lunchen op het strand en bezoeken een klein vissersdorpje. Hier verdienen ze geld door de verkoop van vis en lobster. Met een paar kilo lobster vertrekken we naar Poyalisa. De kinderen uit het dorp vinden het razend gezellig al die toeristen en we moeten meedoen met voetballen. Niek wilt de lobsters eens van dichtbij bekijken en springt het water in. De kids volgen dit voorbeeld en duiken, springen, maken salto’s en gaan op de gekste manieren het water in. Nou, Niek kan dat ook en wilt een bommetje doen. Helaas is de bamboesteiger toch minder sterk dan verwacht en in plaats van een bommetje, zakt Niek door de steiger, het water in. Een flinke kras op zijn voet houdt hij hieraan over, maar die is zonder problemen weer genezen. De dagen bij Poyalisa vliegen voorbij met snorkelen, relaxen, vissen en lekker eten. De maaltijden bestaan steevast uit rijst, groenten en veel vis, hmmm.

Na vijf dagen Bomba wordt het tijd om naar een ander eiland te gaan. De bootdienst tussen de eilanden is maar minimaal. De public boot gaat maar een enkele keer per week en dan ook alleen op en neer tussen Ampana en Bomba. Vanuit Ampana kun je dan, de volgende dag, met een andere public boot naar Wakai. De andere optie om te reizen is een boot charteren. Met zijn tienen charteren we een boot om naar Katupat te gaan. Dit is een meer toeristisch eiland, maar ook met maar een accomodatie. Op dit eiland is het weer relaxen en snorkelen. Helaas is het eten beduidend minder van kwaliteit dan wat we gewend zijn van Poyalisa. Fadhila is de uitvalsbasis voor het goede doelen project Everto. Een Franse vrouw probeert, samen met de locals van Fadhila, een project van de grond te krijgen om de bewoners van de Togeans ervan bewust te maken dat de zee geen afvalbak is. Eens per week gaat ze met toeristen en locals plastic in het dorp opruimen. Ook krijgen de kinderen uit het dorp scholing over mileu verontreiniging en wat je, makkelijk, zelf kunt doen om dit te verminderen. Het project staat nog helemaal in de kinderschoenen en de locals zijn nog niet heel willig om plastic in de afvalbak te gooien, in plaats van op de grond en in de zee. Er staan wel voldoende afvalbakken in het dorp, maar als we daar zijn blijkt er opvallend weinig in te zitten voor een week. Als we een uurtje in het dorp zijn, gewapend met handschoenen en grote zakken om vuil te verzamelen, krijgen we al snel hulp van wat locals, vooral kinderen. Met een grote berg afval keren we terug naar de overkant, naar Fadhila Cottage op het eiland wat bij Katupat hoort. Susan gaat een dag mee op een snorkeltocht, Niek heeft nog steeds het wondje aan zijn voet en kan niet het water in, helaas. De eerste snorkelspot is op het rif, de tweede vlak aan de kust bij een klein strandje en de derde is niet echt een snorkelspot, maar een zout water meer wat vol zit met kwallen. Omdat deze kwallen geen natuurlijke vijanden hebben, steken ze niet en kun je er rustig mee zwemmen en voorzichtig aanraken. De geel-oranje en blauwe kwallen vullen het meer. De GoPro draait weer overuren vandaag.

Vier dagen later gaat de public boot naar Wakai, deze nemen we om vanuit Katupat naar Kadidiri te gaan. Lestari Homestay wordt de uitvalsbasis voor de laatste dagen op de Togeans. De zee waar de Togeans in liggen staat bekend om zijn weelderige koraal en vele, diverse, kleinere vissen en dolfijnen. Er ligt ook een vliegtuigwrak van een B24 bommenwerper uit de tweede wereldoorlog op de zeebodem. De afgelopen twee locaties hadden geen duikmogelijkheden, hier op Kadidiri zitten twee duikscholen. Eens kijken wat de mogelijkheden zijn. Graag zouden we een kijkje willen nemen bij het wrak. Paradise gaat de volgende dag naar het wrak. Dat komt goed uit, kunnen we mooi mee. Het unieke aan dit vliegtuig is, dat het nog in goede conditie is. Het is niet uit de lucht geschoten, maar had problemen met een motor waardoor er een noodlanding gemaakt moest worden. De bemanningsleden hebben het allen overleefd en het vliegtuig ligt erbij alsof het gewoon geland is. Het is alleen aan de verkeerde kant van de Togean Islands in het water terecht gekomen, in het mangrove gebied. Het water is hier niet zo helder, door de modderbodem, als aan de noordkant van de eilanden, waar de zeebodem uit zand bestaat. Een uurtje zwemmen we rond het vliegtuigwrak en zien toch heel wat moois voorbij komen. Het vliegtuig is in de loop van de tijd behoorlijk bedekt onder koraal en heel wat visjes hebben hier hun thuis gevonden. Zo ook de familie Lionfish, een stuk of vijf van deze rovers zwemmen rond boven een van de vleugels. Blijft mooi om te zien, deze apparte vissen. We houden het bij een duik en de rest van de dag brengen we al snorkelend door. Het is alweer tijd geworden om de Togeans te verlaten. De nachtboot naar het vaste land gaat maar een keer per week en morgen gaat hij. Na de lunch worden we met de boot van Lestari naar Wakai gebracht. Waarschijnlijk vertrekt de boot om vier uur. Niemand weet het zeker, het is tenslotte Indonesie.

Tegen vier uur is er nog steeds geen boot. Het zonnetje schijnt, dus we wachten rustig af. Op een gegeven moment krijgen we te horen dat de boot pas om twee uur uit Ampana vertrokken is en en dus niet voor zes uur in Wakai zal zijn. Oke, prima, we wachten wel. Langzaam komt er een donkere onweerswolk onze kant op, hopenlijk houden we het droog. Maar helaas, daar zijn de eerste druppels. Snel zoeken we in beschutting in de wachtruimte. Om zeven uur worden er dan toch wat mensen enthousiast, de boot komt eraan. Het regent nog steeds een beetje, maar we gaan toch richting de kade. Je kunt geen bedden reserveren, dus er geldt wie het eerst komt, die het eerst maalt. En het aantal matrassen is zeer beperkt. Echt handig is de chauffeur van de ferry niet, hij moet twee extra rondjes draaien om goed voor de steiger uit te komen. Maar uiteindelijk kunnen we dan toch aan boord. De matrassn blijken allemaal al bezet te zijn en de economie stoelen zijn harde metalen wachtkamer stoeltjes. We kiezen voor de businesclass, hier staan banken in plaats van stoeltjes. Kun je ook prima op slapen. De bemanningsleden proberen hun eigen cabines aan toeristen te verhuren om zo wat extra bij te verdienen. Voor ons zijn de banken in de businesclass prima, we hebben wel slechtere slaapplaatsen gehad. Deze ruimte is lang niet vol en we beschikken ieder over een eigen bank. Weltrusten!

De overtocht van Wakai naar Gorontalo duurt twaalf uur. Om acht uur in de ochtend komen we aan in Gorontalo en het regent pijpestelen. Welkom terug op het vaste land! Ook nu weer heeft de chauffeur moeite met het aanmeren van de boot. De laadklep wordt, naar onze mening, te vroeg naar beneden galaten en, zoals voorspeld, rammen we met de laadklep de kade. Op de kade staan al heel veel mannen die mensen proberen te ronselen voor hun shared car. Vanaf de kant staan ze al te roepen naar je. Wij hebben een naam gekregen van een meneer die ons verder zal helpen, nu op zoek naar hem. Na wat rondvragen hebben Mr. Ferry dan toch gevonden. We stappen in de auto die ons naar Manado zal brengen. Acht uur later zijn we in Manado, de grootste stad in het noorden van Sulawesi. Voor de kust van Manado ligt Bunaken Island, het duikparadijs van noord Sulawesi. Hier gaan we morgen naar toe, eerst opzoek naar een slaapplaats. De budget locaties blijken ronduit vies te zijn, of zijn vol. Na een tijdje rondzoeken vinden we dan toch een geschikte kamer. We zoeken wat eten en doen wat boodschappen om mee te nemen naar het eiland. In de resorts is eten inclussief, maar als je tussendoor nog iets wilt hebben, zul je het zelf mee moeten nemen. Er zijn geen shops op het eiland.

Dagelijks gaat er een boot van Manado naar Bunaken, maar niemand weet hoelaat deze boot precies gaat. De een zegt een uur, de ander zegt drie uur, vier uur horen we ook nog voorbij komen. Tja, we zijn het ondertussen wel gewend. Wachten dan maar weer tot het tij hoog genoeg is om de haven te verlaten. Om drie uur is het zover, we vertrekken. Het is maar een uurtje varen naar Bunaken, dus we zijn er zo. Als we aankomen staan de mensen van Panorama ons al op te wachten om naar hun accomodatie te brengen. Nog een klein stukje verder met de boot. Na het eten gaan we naar Panorama 2 om met de duikgids te kunnen spreken over de duikmogelijkheden. We besluiten de volgende dag twee duiken te gaan maken. Een in de ochtend en een in de middag. De ochtend boot gaat naar twee duikspots. Op de eerste gaan we snorkelen en op de tweede gaan we naar beneden. De eerste spot is ook geschikt om te snorkelen, helaas ligt er heel veel troep in het water. Tijdens de duik hebben we minder last van rondzwevend plastic en ander spul wat niet in zee thuis hoort, maar ook hier komen we troep tegen. Het koraal is prachtig en we zien veel diverse vissen in de meest vrolijke kleuren. Op het laatst zien we zelfs nog drie squids, die de gids aanwijst door een eetbeweging te maken.

Na de lunch maken we ons klaar voor de tweede duik. Vanmiddag gaan we naar Turtle City. Hopenlijk zijn ze thuis en kunnen we genieten van deze prachtige dieren. Turtle City is een spot met een grote muur van koraal. De muur gaat zo’n twee honderd meter de diepte in en het donkere blauwe water lijkt oneindig. Na een tijdje langs de muur gezwommen te hebben zien we de eerste schildpad. Het is een middelgrote en ligt rustig op het koraal. Niet veel later komt nummer twee voorbij zwemmen. Nummer drie is een kleintje die ook rustig op het koraal ligt. Opeens wordt onze gids erg enthousiast, hij heeft een reuze schildpad gespot en nog wel op het niveau waarop wij zwemmen. Hij ligt op het koraal en er zitten vissen op hem om hem schoon te maken. Een tijdje blijven we hangen om naar hem te kijken, totdat hij over ons heen wegzwemt. Wat een gevaarte! De laatste schildpad die we zien zit een aantal meter onder ons in het diepe. Na een uur komen we enthousiast boven, Turtle City was bewoond!

Vlak voor etenstijd komen we terug aan land. Vanavond eten we samen met de andere gasten in Panorama 2. We wisselen heel wat ervaringen en informatie uit en het wordt nog een gezellige avond. Morgenvroeg gaan we terug naar Manado, de laatste week is bijna aangebroken en we willen graag deze week op Bali, op Nusa Lembongan, doorbrengen.

9 april vroeg in de morgen vliegen we van KL, Maleisie naar Makassar, Sulawesi. Sulawesi, alweer het laatste eiland wat we gaan ontdekken. Aan het einde van de ochtend komen we aan op het vliegveld van Makassar. We weten nog niet zo goed hoe we verder willen reizen, dus we blijven even op het vliegveld hangen om te kijken of er vluchten zijn naar Manado voor de volgende dag. Deze zijn er, maar eerst maar weer eens de weg naar de stad zien te vinden voordat we een keuze maken tussen vliegen of niet. De shuttlebus zet ons midden in het centrum van Makassar af, handig. Het is maar een klein stukje lopen naar accomodaties en het duurt ook niet lang voor we iets gevonden hebben. Ondertussen is het al laat in de middag en alle toerbureautjes zijn al dicht. Lastig als je wilt weten hoe laat de bus gaat morgenvroeg. Van de medewerkster van ons hostel krijgen we te horen dat er waarschijnlijk wel een bus eerder dan tien uur gaat naar het noorden. We zorgen gewoon dat we vroeg op de busterminal zijn en dan zien we wel. Die avond gaan we gezellig eten met een Nederlands stel, waarvan Nancy ooit mee heeft gedaan aan Peking Express, en een Deense jongen. Zo gezegd, zo gedaan. De volgende ochtend zitten we nog voor half zeven in een bemo die ons naar de busterminal brengt. Als we daar rond half acht aankomen blijkt alles nog hartstikke dicht. Dat zijn we niet gewend van Indonesie. Om acht uur komt er wat leven in de brouwerij en vinden we uit dat de eerste bus inderdaad pas om tien uur gaat. Wachten dan maar. Ondertussen weten alle straatverkopers op het busstation dat wij naar Rantepao gaan en worden we optijd gewaarschuwd als de bus eraan komt. Na een lange rit van negen uur komen we aan in Rantepao, een kleine stad in het zuid-oosten van Sulawesi met grillige natuur en veel traditionele dorpjes met een rijke cultuur die je, op deze manier, nergens anders in Indonesie vindt. We vinden een homestay voor de komende twee nachten en gaan snel op zoek naar eten en informatie over de regio en de tours die er aangeboden. In een toeristen cafe vinden we een gids die wel wat kan vertellen over de tours. We zijn maar een dag in het gebied en willen toch wel wat zien, we besluiten met hem mee te gaan en ons rond te laten rijden door Tana Toraja en de verschillende traditionele sites te bezoeken. Stipt om negen uur worden we door Ucu opgehaald en gaan we op weg. Het Toraja gebied staat bekend om haar traditionele begravenissen. De mensen hier worden met een uitgbreide ceremonie naar hun laatste rustplaats gebracht. Hierbij worden er een of meerdere, het aantal kan oplopen tot wel honderd, buffels geofferd. Het vlees wordt vervolgens verdeeld over de aanwezige famlieleden en andere aanwezigen. Na de ceremonie wordt de overledene bijgezet in het familiegraf, wat uitgehakt is in de rotsen. Wanneer de overledene rijk is, of van hoge komaf is, wordt er meestal een standbeeld bij het graf geplaatst die de overledene symboliseerd. De standbeelden kijken uit over de valei van het dorp, zodat ze, ook na hun dood, van het mooie uitzicht kunnen genieten. De eerste stop is bij een tamelijk toeristische site, Lemo. Hier vinden nog steeds traditionele begravenissen plaats. We lopen door het dorp naar de rots waar de graven liggen. Vanaf de buitenkant is er niet veel meer te zien dan deurtjes in de rots en standbeelden die uitkijken over de valei. De tweede stop is in Kambira waar een boom staat vol met babygraven. Wanneer er een baby komt te overlijden, krijgt deze ook een ceremonie. Als de baby ouder is dan een maand, wordt de tombe bijgezet in het familiegraf. Wanneer een vrouw een miskraam krijgt, of de baby overlijdt binnen een maand na de geboorte, dan wordt het lijkje terug gegeven aan de natuur. Dat doen ze door het lijkje in deze boom te plaatsen. Ze geloven dat de geest, ook van heel jonge baby’s, niet verloren gaat wanneer het lichaam teruggegeven wordt aan de natuur. De derde stop is Tampangallo, Hier worden de overledenen in een grot geplaatst. De grot is al jaren in gebruik en veel tombes zijn letterlijk weg aan het rotten. Veel schedels en beenderen komen hierdoor bloot te liggen. Een beetje een luguber gezicht is het wel. Behalve dat de overledenen een traditionele uitvaart krijgen, krijgen ze ook rijkdommen mee in het graf. De mooiste kleding wordt aangetrokken en als de familie rijk is, gaan er ook geld en sieraden mee het graf in. De nabestaanden blijven altijd voor de doden zorgen. Regelmatig leggen ze rijst, drinken, geld en sigaretten bij de kist en af en toe krijgt de dode nieuwe kleding aan, voor zover dat dan nog mogelijk is. Helaas zijn deze graven een gewilde plek voor dieven en worden ze vaak, zonder respect, leeggeroofd. Na de lunch gaan we verder naar de meer toeristische sites. De eerste is Londa, een grote site die nog steeds in gebruik is. Ook op deze site worden de overledenen in een grot geplaatst. Deze grot is niet uitgehouwen zoals bij Lemo, maar het is een natuurlijke grot. Bij deze grot geldt heel sterk, hoe rijker of hoe belangrijker de overledene, hoe hoger in de rots het familiegraf is. Wanneer we de grot binnengaan zien we heel veel tombes, schedels en beenderen liggen. De oudste tombes kunnen wel honderd jaar oud zijn, terwijl de meest recente tombe nog geen jaar hier staat. De nieuwe tombes worden gewoon bovenop de oudere tombes geplaatst. Na jaren is het hout van de oudste tombes zo slecht geworden dat het simpelweg bezwijkt onder het gewicht van de nieuwere tombes. Het ziet er een beetje uit als een zooitje. Alles ligt er schots en scheef bij en is in elkaar gezakt. Hier doen ze niks aan, ze laten de natuur en de tijd zijn gang gaan. Ook bij deze grafsite zien we veel standbeelden. Bij de andere sites zijn het meer poppen die symbool staan voor de overledene. Bij deze site zien de poppen er heel realistisch uit. Inclussief de gezichtsuitdrukkingen en rimpels, het lijken net wassenbeelden. Ze zijn ook zelfs op ware grote en als de overledene brildragend was, is dit detail niet vergeten. We rijden verder over het platteland van Toraja tussen de rijstvelden en de bergen door. De weg is slecht zodat we niet harder dan stapvoets kunnen rijden op veel stukken. Dit geeft ons genoeg tijd om van het geweldige uitzicht te genieten en de nodige foto’s te maken. In het laatste dorpje van vandaag, Ba’tan, krijgen we uitleg over de manier van leven in deze dorpjes. Wanneer er een ceremonie plaats gaat vinden wordt het dorp tijdelijk uitgebreid met extra huisjes en plaatsen voor alle gasten om te zitten en te overnachten. Aan de ceremonie gaan weken van voorbereiding vooraf. De overledene wordt vaak in de tussentijd in zijn woonplaats, vaak niet het dorp waar hij/zij vandaan komt en waar dus de ceremonie wordt gehouden, tijdelijk begraven in afwachting van de ceremonie. Wanneer het tijd is voor de ceremonie, komen alle familieleden en andere genodigden naar het dorp en brengen allen offers mee voor de doden. Vaak een buffel of een varken. De familie zelf offert de meeste buffels. Hoe rijker de familie, des te meer buffels worden er geoffert. De horens van de geofferde dieren worden na de ceremonie aan het huis bevestigd. Dus hoe meer horens er aan het huis hangen, hoe rijker de familie is. De ceremonie zelf duurt gemiddeld drie dagen en op de laatste dag wordt de tombe bijgezet in het familiegraf. Aan het einde van de middag keren we terug naar Rantepao. Het was een indrukwekkende dag in een prachtig landschap. We verlaten Rantepao met de bus. Als we instappen blijkt het Nederlandse koppel, wat we in Makassar hebben ontmoet, ook in de bus te zitten. Gelijk raken we weer aan de praat. Zij gaan ook naar Tentena om van daaruit door te reizen richting de Togean Islands. In de bus zit ook nog een oudere Nederlandse vrouw die samen met haar man vervroegd met pensioen zijn gegaan om te gaan reizen. Ze zijn nu al sinds 2009 onderweg. Ze reist nu alleen door Sulawesi omdat haar man voor een meniscusoperatie terug in Nederland is. Met zijn vijfen raken we niet uitgepraat over alle reisverhalen die we hebben. Het is bekend dat de wegen in Sulawesi niet de beste zijn. De eerste busrit, van Makassar naar Rantepao, was prima. Comfortabele bus, goede wegen. We zijn benieuwd hoe slecht het gaat worden. Het eerste stuk van de rit voert ons door de bergen van Tana Toraja. Het is een behoorlijke slingerweg en we zijn blij als we na anderhalf uur een plaspauze krijgen. De rest van de weg valt mee. Het asfalt is niet geweldig, maar we hebben al heel wat slechtere wegen gehad deze reis. Na een lange zit komen ‘s avonds rond tien uur aan in Tentena. Natuurlijk zet de bus ons af twee kilometer van het centrum en de mannetjes met moteren zijn maar al te graag bereid om ons verder te brengen. Natuurlijk vragen ze het dubbele van wat normaal is, zogenaamd omdat het avond is, en we vinden een wandelingetje van twee kilometer niet erg. We besluiten te gaan lopen. Na een wandelingetje van honderd meter komen de mannen met motor ons weer achterop. De prijs is nog steeds hetzelfde en we lopen rustig verder. Een minuutje of wat later stopt er een meneer met motor die wel voor de normale prijs wilt rijden. De vrouw alleen stapt achterop en de rest loopt rustig verder. Een fractie later stoppen er twee mannen die toch willen rijden voor de normale prijs. Weer twee van ons stappen op en de mannen laten weten dat ze terug komen om de laatste mensen op te halen. Zo komen we toch allemaal bij het hotel naar keuze. De volgende dag reizen we verder naar Ampana, de plek waar de ferry vertrekt naar de Togeans. Er is public transport van Tentena via Poso naar Ampana, maar het is op Sulawesi heel gebruikelijk om met een aantal mensen een shared car te delen om ergens te komen. De eigenaar van ons hotel biedt zijn auto ook aan voor deze dienst en wilt ons wel naar Ampana brengen. We zijn met zijn zessen, dus dat moet precies passen. Met een beetje passen en meten kunnen bijna alle tassen, er hoeft er maar een op het dak samen met een grote doos, in de auto en kunnen wij er zelf ook nog redelijk comfortabel bij. We gaan opweg. Aan het einde van de middag komen we aan in Ampana. Er zijn hier maar een paar accomodaties en de plek vlak bij de ferry zit vol. In het centrum vinden we een zozo hotel met personeel wat ons naar een bepaald eiland probeert te praten. Wij willen naar Bomba, een klein eiland met maar een budget guesthouse. De man van de receptie houdt een verhaal op dat het vol zal zijn als wij arriveren. Er zouden al tien mensen zijn en wij zijn met zes. We kunnen maar beter naar Kadidiri, een groter eiland, naar Paradise Cottage gaan. Paradise is van dezelfde eigenaar als het hotel waar we verblijven….. Eigenwijs als we zijn blijven we bij ons eerste plan en gaan de volgende ochtend naar de boot die naar Bomba gaat. Daar aangekomen treffen we een meneer die de communicatie tussen de eilanden, het vaste land en de gasten verzorgt. Er is geen telefoon of internet op de meeste eilanden, alleen in Wakai staat een telefoonmast, maar die geeft alleen dekking in Wakai en directe omgeving. Op de Togeans wordt nog echt met koeriers gewerkt. Hij weet ons te vertellen dat iedereen gister is vertrokken van Bomba en dat er plek genoeg is voor ons allen. Niks om ons zorgen om te maken dus. De public boot is niet bepaald ruim. Er is een klein dek waar je onder een zeiltje buiten uit de zon kunt zitten en er is een ruimte binnen. Het is anderhalve meter hoog, dus je kunt er alleen maar op de grond zitten of liggen. Wij willen niet twee uur in de zon zitten bakken en gaan binnen zitten. De locals, die er al zitten, laten ons met handen en voeten weten dat we niet moeten gaan zitten, maar moeten gaan liggen en slapen. Dat is wat zij ook doen. Zo gezegd, zo gedaan. Als de boot op gang komt zoeken we een comfortabele houding en dutten nog wat.

Indonesie is Azie en daar gelden andere regels om veilig te eten dan in Europa. Iedereen die wel eens buiten Europa gereisd heeft en prikken bij de GGD gehaald heeft, kent de reisadviezen wel. Eet geen rauw vlees, logisch. Eet geen rauwe groente, je weet niet hoe ze gewassen zijn. Eet geen geschild fruit, zelfde verhaal. Geen ijs, geen water uit de kraan en eet alleen waar het druk is. Allemaal goed bedoelde en soms ook zinnige tips. Maar niet altijd even praktisch. Ice Tea en Ice Coffee (kopi) zijn populaire, lekkere en verfrissende drankjes. Ze komen niet, zoals in Nederland uit een flesje, maar worden gemaakt van sterke thee/koffie en heel veel ijs. Wil je hiervan genieten, dan schendt je direct de ijsregel. Ook de andere adviezen zijn goed bedoeld, maar niet altijd uitvoerbaar. Zo lijkt de nationale groenten, rauwe komkommer en tomaat. Wil je wat groeten binnen krijgen moet je af en toe de gok nemen.

Voordat ik meer vertel over het eten in Indonesie, is het misschien goed om te weten waar je vooral eet in Indonesie. Je hebt meestal de keuze uit een paar mogelijkheden. De eerste zijn restaurants, deze zie je buiten de toeristische gebieden niet veel. Ze lijken dan ook bedoeld om de toeristische maagjes te vullen met nasi of mee goreng of een van de vele varianten hierop. Leuker eten doe je bij een warung of bij een van de vele tentjes op straat. Een warung is het best te omschrijven als een klein eethuisje of een snackbar. Ze hebben vaak een beperkte set gerechten waar je uit kan kiezen die allemaal te bereiden zijn in een wok. Het andere type warung dat je veel ziet, is waar ze ‘s ochtends het eten bereiden waarna het in bakken uitgestalt staat om uitgezocht en opgegeten te worden. Wil je vers eten dan moet je bij dit soort warungs niet meer na de middag komen.

Lekker eten doe je ook zeker bij de stalletjes op straat. Deze hebben vaak een of twee gerechten waar je uit kan kiezen en het eten wordt voor je neus klaar gemaakt. Je kijkt direct in de keuken/wok en kan dus precies de kookkunsten afkijken en zien of het er een beetje schoon aan toe gaat. Tot slot kun vaak ook heel goed eten op de foodcourt’s. Deze vindt je vaak in de shoppingmalls op de bovenste etages. Deze foodcourt’s betaan uit heel veel stalletjes, als op straat, met heel veel gerechten waar je uit kan kiezen. Ook hier wordt het meeste vers bereid en kijk je zo in de keuken. Een goede plek om lekker te eten dus.

httpv://www.youtube.com/watch?v=VExuBsKjdis

Nu je weet waar je zoal je maaltijd kan vinden, nog wat meer over waar wij zoal gegeten hebben. We gaan weer goedkoop, goedkoper en goedkoopst. De stalletjes aan de straat en vaak de warungs zijn erg goedkoop. Je eet hier makkelijk voor tussen de 75 cent en 1,5 euro. Daar heb je dan een eenvoudige maaltijd voor met soms een klein beetje vis of vlees. In restaurants krijg je hetzelfde en betaal je er gewoon minstens drie keer zoveel voor. Je kunt in een restaurant niet in de keuken kijken en vaak zijn het ook nog eens verlaten plaatsen. Kortom, voor ons waren restaurants niet zo zeer niet geschik omdat ze duurder waren, maar wij aten graag op de plaatsen waar de doorstroom van het eten het hoogst is. Daarnaast is het ook veel leuker om tussen de locals het eten te beleven. Ze maken graag een praatje met je in een mengeling van Indonesisch, Engels en Nederlands.

Genoeg verteld over waar je kunt eten en hoe je kunt proberen een beetje gezond te blijven. Tijd om meer over het eten zelf te vertellen. De nationale drank is zonder twijfel thee. Zwarte thee met heel veel suiker. Stel je een middelmaat bierpul voor vol met thee en op de bodem teminste een vinger dikke laag suiker. De thee is standdaard warm maar bijna net zo poplair is dezelfde thee, maar dan met heel veel ijsklonten en een beetje citroen (soms) ofwel Iced Tea. Bij het eten drink je dus een glas thee of het nu ochtend, middag of ‘s avonds is.

Wat eet je dan. Met stip op een staat de Nasi Goreng met al zijn varianten. De basis bestaat uit gebakken (goreng) rijst (nasi) met ei (telur), een heel klein beetje groeten, veel kruiden, groene peper en soja saus. De variates worden verkregen door er ayam (kip), tofu, ander vlees, vis of een schaaldiertje mee te bakken. Heb je een keer geen zin in nasi, dan is deze overal vervangbaar door mie en zijn varianten. Met een beetje geluk krijg je verse noodles en met een beetje pech, meestal, de instant noodles, waar de Indonesiers, gelukkig, ook de instant kruiden van weggooien. Bij je maaltijd eet je natuurlijk een stukje kerupuk (kroepoek). De kerupuk is in vele maten en smaken te verkrijgen.

Naast deze nasi en mie goreng staat is een goede nummer drie de bakso, die je vooral bij de straat verkopers vindt. Bakso is soep met ballen. De bakso kar is eenvoudige te herkennen door het geluid van een lepel tegen de soepkop. Naast deze basisgerechten is er ook heel veel ander lekkers te krijgen. Wat je zeker niet mag missen is de de gado gado, een groente salade met ei, overgoten met pindasaus. Tempe, sojakoekjes die op 1001 manieren bereidt lijken te worden. Cumi cumi, waar je, zoals altijd bij inktvis, geluk moet hebben met de kunsten van de kok. En natuurlijk, vlakbij zee zijn prima vissen te krijgen. Ja vissen, je besteld hier geen stukje vis maar een hele vis en betaald dan per gewicht.

Met drie keer per dag nasi, komt het wel eens voor dat je zin hebt in wat anders. Ook dat is geen probleem. Er valt genoeg lekkers te snacken op straat. Mijn persoonlijke favoriet is de roti bakar (roti=brood, bakar=bakken), dus gebakken brood. Je kunt diverse vullingen kiezen voor je roti maar de zoetigheid is duidelijk het poplairste. Zelf kies ik voor de chocolade/kaas roti. De roti is een broodje van een centimeter of 20 lang, 10 hoog en 10 breed. Het broodje wordt in de lengte in drieen gesneden, waarbij de ene helft met chocolade (hagelslag) en de andere helft met kaas belegd wordt. Beide vulling worden ruim overgoten met zoete melk, zodat het goed op het brood blijft plakken. Het geheel wordt gebakken, in boter, op een bakplaat en vervolgens in hap klare stukjes gesneden zodat je het makkelijk kan opeten. Een andere zoetigheid wat je vaak ziet, is een dikke luchtige pannenkoek met een dikke laag zoet of hartig beleg en natuurlijk, niet te vergeten, gebakken banaan (pisang goreng). Aan deze laatste waag ik mij dus echt niet.

Nu heb ik het gehad over waar je kan eten en wat je kan eten maar nog niet over het hoe. Het hoe is ook niet echt speciaal maar voor ons westerlingen natuurlijk wel even wennen. Meestal krijg je niet meer dan een lepel om je eten te eten, heel soms ook een vork maar een mes hebben we nooit gezien. Drinken doe je bijna altijd door een rietje, of de drank nu warm of koud is. Wat verder heel normaal is zijn de take-aways, het eten en drinken laten inpakken. Het eten wordt meestal in een paar lagen papier gepakt, die na een paar uur beginnen door te lekken. Soms wikkelen ze alles in een bananenblad. Prima eco oplossing lijkt ons. De thee krijg je niet mee in een beker, maar in een zakje met een rietje.

Indonesie is een geweldig land om te eten. Het eten is vaak simpel maar wel erg smaakvol. Natuurlijk is er heel veel meer te vinden dat ik hier beschreven heb, maar om dat te ontdekken moet je toch echt zelf dit land verkennen. Wat je echt niet mag missen is eten in een warung, eten bij de stalletjes aan de straat en eten in een foodcourt. Vergeet de restaurants. Selamat Makan!

Met een angkot (mini busje) reizen we van Lawang weer terug naar Probolinggo, waar we de grote bus pakken naar Malang. Een busritje van twee uur brengt ons naar Malang, een stad met een rijke Nederlandse geschiedenis, zoals vele plaatsen op Java. Het is behoorlijk regenachtig als we aankomen in Malang. Gelukkig hebben we snel een plek voor de nacht gevonden en wel boven op het dak van een hotel. We verblijven voor het eerst sinds Australie weer in een hostel. Het hostel is wel vele malen kleiner dan de hostels uit Australie. Het lijkt ook meer op een klein hotel dan op een hostel. Er zijn douches, zeldzaam in Indonesie, en met warm water, nog zeldzamer. We kunnen genieten van een heerlijke warme douche om het zwarte Bromo zand van ons af te spoelen. Tegen de tijd dat we weer op zoek gaan naar eten is het droog. Het is een lange dag geweest, optijd naar bed vanavond.

We zijn maar een dagje in Malang en hebben een druk programma. Niek is al lang niet meer naar de kapper geweest en Susan heeft weer genoeg van zijn mooie krullen. We vinden een klein kapperszaakje waar Niek geknipt wordt. Dat veel dingen hier heel goedkoop zijn wisten we al, maar geknipt worden voor 40 cent is toch wel heel erg goedkoop. Na de kapper regelen we een treinkaartje voor de trein naar Yogyakarta, de volgende stop. ‘s Middags schuilen we nog een paar keer voor een regenbui en wanneer het droog geworden is, laten twee studenten ons de stad zien. Ze studeren toerisme en lopen stage in het hostel waar we verblijven. De rondleidingen zijn voor hen gelijk een goede manier om hun Engels te oefenen. Ze laten ons alle interessante dingen van de stad zien zoals het (Nederlandse) stadhuis, een (leegstaand)huis, ook door Nederlanders gebouwd, wat nu gebruikt wordt door scholieren en studenten om bijvoorbeeld foto’s te maken in een speciale, spannende omgeving. We gaan naar de vogeltjesmarkt, waar vooral honden, konijnen, vogels, vissen en reptielen en toebehoren worden verkocht. Het is een gezellige middag, we zien veel van de stad, leren het een en ander over de geschiedenis van Malang, maar kletsen vooral heel veel met de twee studenten (namen vergeten) over van wat ze bezig houdt in het dagelijks leven en de verschillen tussen het leven in Nederland en Indonesie. Het is al donker als we terug keren naar het hostel.

Met de trein gaan we de volgende dag verder naar Yogyakarta. We hebben stoelen in de derde klas, maar hier is niets slechts aan, een beetje hetzelfde als de tweede klas in Nederland. De trein heeft zelfs airco en of we dit nu echt fijn vinden weten we niet. Voordeel is dat het niet warm is. Nadeel is dat een dikke trui eigenlijk te weinig is om het aangenaam warm te hebben. Goed, we zijn niet op reis voor het comfort, maar voor de ervaring. Een lange rit van een uur of 9 brengt ons in Yogyakarta. Het landschap wisselt af van dorpjes, steden en heel veel rijstvelden. Rond een uur of vijf arriveren we in Yogya, zoals Yogyakarta ook wel genoemd wordt, en begint het spelletje mannetjes afschudden weer. Yogya kent dichtbij het station een klein gebied van kleine steegjes waar het stikt van de homestays. We lopen een half uurtje rond op zoek naar een leuke slaapplaats voor de komende dagen. Na veel kamers gezien te hebben denken we de beste gevonden te hebben bij Tiffa Losmen. Een prima kamer voor ons met zelfs een eigen badkamer en ontbijt is inclusief. Er is een leuk balkon waar je prima een boekje kan lezen en kopje Java koffie kan drinken. We hebben voor Yogya nog geen plannen maar er is zoveel te doen en te zien in de omgeving dat dat geen probleem moet zijn. De eerste dag in Yogya doen we niets anders en slenteren we alleen in de stad rond. We zijn deze dag niet zo lekker, we zijn hartstikke verkouden. Toch die airco in de trein? Het vochtige weer? Wat maakt het ook uit, we zijn in een geweldige stad en gaan het lekker een paar dagen rustig aan doen. We bezoeken het paleis op zondag en vinden nog een leuk jurkje voor Susan. Maandag is onze uitziek dag en dinsdag wordt het weer tijd voor actie.

Yogya is de stad van waaruit je gemakkelijk de twee belangrijkste tempels van Java kunt bekijken. De Boedhistische Borobudur en de Hindoeistische Prambanan. We boeken een toertje en gaan op pad, weer vroeg op. Om vijf uur worden we opgehaald om naar de Borobudur te gaan. Het is een klein uurtje rijden en wanneer de poorten open gaan zijn we bij de ingang. De Borobudur is de belangrijkste Boedhistische tempel van Indonesie. Behalve dat Indonesie het grootste Islamitische land ter wereld is, is ook het boedhisme een belangrijke godsdienst. De Borobudur ligt in een regio waar ook veel actieve vulkanen liggen en waar geregeld aardbevingen voor komen. De Borobudur heeft ze tot nu toe allemaal overleeft. Zoals de zware aardbeving van 2006 en de vernietigende uitbarsting van de Merapi in 2010. De Borobudur was toen, slechts, bedekt onder een dikke laag vulkanisch as.

Als je het goed wilt doen, moet je eigenlijk alle etages rond lopen, met de klok mee en op de onderste beginnen en al biddend, langzaam naar boven. Zo bewaar je het mooiste voor het laatste. Door de enorme populariteit die het complex heden ten dagen heeft, is het fototechnisch beter om eerst helemaal naar boven te gaan, je foto’s te schieten en dan rustig naar beneden te gaan. Tegen de tijd dat je klaar bent met foto’s maken staat het zo vol met toeristen en scholieren dat je geen enkele foto meer kunt maken zonder dat er mensen op staan en ben je zelf de atractie geworden. We hebben niet bijgehouden hoeveel foto’s er van ons gemaakt zijn, maar het zijn er heel veel. Alle school kinderen willen met je op de foto, een westerse toerist is kennelijk erg bijzonder, specialer dan de Borobudur zelf lijkt het.

Na de Borobudur gaan we naar de volgende stop, een kleine Boedhistische tempel, die behoorlijk in verval is, en een sanctuary die wel de moeite waard is. Daarna stappen we weer in de auto opweg naar de Prambanan. Een dik uur later zijn we er. De Prambanan is de grootste Hindoe tempel op Java. Het is gebouwd tussen de achtste en de tiende eeuw en eeuwen lang in gebruik geweest. Na jaren van leegstand en plunderingen was er niet veel meer over van het complex. Het hele complex is toen herbouwd tot het complex van tegenwoordig. De zware aardbeving van 2010 heeft er voor gezorgt dat een heel groot deel ingestort is. De acht belangrijkste tempels zijn weer herbouwd en weer open voor publiek, maar de sporen zijn nog steeds zichtbaar. De Shiva tempel, de grootste en de belangrijkste, staat nog steeds onder renovatie en is alleen met een bouwhelm te betreden. De scheuren in de muren zijn nog goed zichtbaar en alles wordt met de hand gerenoveerd. Aparte ervaring. Rondom het complex is de verwoesting vooral goed te zien, of eigenlijk niet meer te zien. Hier stonden 244 kleine tempeltjes, hier is niks meer van over behalve een grote verzameling losse stenen. De Prambanan tempel is duidelijk minder populair dan de Borobudur, hier zijn geen hordes scholieren te vinden die met je op de foto willen. We beginnen ze bijna te missen.

Begin van de middag zijn we weer terug in Yogya en net als we weer over de Malioboro, de hoofdstraat vol met winkeltjes, stalletjes en eetkarretjes, willen gaan slenteren, begint het weer te onweren. Het is regenseizoen in Indonesie en tot nu toe hebben we er weinig hinder van gehad. Op Bali zo af en toe een onweersbui en op Java meestal rond een uur of vier in de middag een bui. We merken wel dat de regen steeds eerder op de dag komt en soms ook langer aanhoudt. Maargoed, we zien wel. Paraplu mee en ergens schuilen als het nodig is. Het dagelijks leven gaat gewoon door, met of zonder regen. Gelukkig is het winkelgebied van de Malioboro overdekt, dus echt last van de regen heb je niet. Het is er alleen nog drukker dan anders.

Na vijf dagen Yogya wordt het tijd om verder te gaan. We gaan eens een kijkje nemen bij de meest actieve vulkaan van de wereld, de Merapi. Op een anderhalf uur rijden van Yogya ligt Kaliurang, een klein dorpje aan de voet van de Merapi. Prima plek dus om de berg te gaan verkennen. We nemen de angkot naar Kaliurang, waar we voor de deur van ons hostel worden afgezet. Het regent weer, dus we houden het bij een klein rondje door het dorp. Het lijkt niet meer droog te worden vanmiddag, prima weer om een film te kijken op de laptop. We zijn weer in de bergen en net als bij Bromo is ook hier de temperatuur aangenamer dan in de stad. Het is niet zo koud dat we een dikke trui nodig hebben, maar een extra vest is wel lekker, zeker met die regen. ‘s Avonds gaan we eten in een kleine warung en het lijkt erop dat we de enige toeristen zijn in het dorp. Morgenvroeg gaan we met onze gids op pad naar de Merapi.

De Merapi, Berg van Vuur, is al jaren de meest actieve vulkaan ter wereld en dagelijks kunnen er kleine uitbarstingen plaatsvinden. Om de paar jaar wordt er een grote, vaak vernietigende, uitbarsting verwacht. De laatste grote uitbarsting was in 2010. Alle uitbarstingen in het verleden vonden plaats in de vroege ochtend rond vier uur en duurde een uur of twee, behalve de laatste die vond plaats om middernacht en duurde vierentwintig uur. Ook de richting van de lava en hete stoom en as was anders dan ‘normaal’. Bij alle uitbarstingen stroomde de lava en hete as westwaarts, maar de laatste keer oostwaarts. Daarom ook was deze laaste uitbarsting zo verwoestend. Aan de oostkant van de berg lag een dorpje. Dit dorpje is met de grond gelijk gemaakt en veel mensen zijn hierbij omgekomen.

We lopen het dorp uit en al snel komen we uit in het bos wat ons naar het uitzichtpunt leidt. Het gebied waarin we lopen is in 2010 volledig verbrand geweest en was bedekt onder een dikke laag heet as. Er was niks meer van over. Vulkanisch as is zeer rijk aan mineralen en de grond op de berg is erg vruchtbaar. Het bos heeft zich in twee jaar tijd weer goed weten te herstellen. Nu groeien er vooral grassen en struiken met hier en daar een boom die het toch heeft weten te overleven. De grassen zijn hoog en soms is het lastig om het pad te vinden. Er liggen veel verbrande bomen op het pad en op handen en voeten banen we ons een weg door het hoge struikgewas. Na een uurtje klouteren komen we aan aan de rand van de kloof. Vanaf hier hebben we een goed uitzicht over het hele gebied en genieten we van de zonsopkomst. De berg Merapi verkleurd mooi rood in het ochtendlicht. We lopen verder en dalen af in de kloof. Op de bodem van de kloof ligt een dikke laag lava wat al duizenden jaren oud is. We steken de kloof over en klimmen verder omhoog naar het volgende uitzichtpunt waar we goed zicht hebben op de Merapi. De Merapi is vooral in de ochtend actief met het spuwen van rook en stoom. Dit geeft een mooi plaatje. Het tweede uitzichtpunt ligt in een gebied waar je alleen met een gids mag komen, die de berg kent en die af en toe even belt met de Merapi om te vragen of het nog wel veilig is. De onderzoekstorens op de berg meten de activiteit dag en nacht en zenden deze info uit naar de zender die onze gids bij zich heeft. Oftewel we bevinden ons in gevaarlijk en verboden gebied. Dit is een gebied wat bij een uitbarsting vrijwel direct last heeft van vallende stenen, as en pyroclastic clouds, gloeiend heet gas. Vandaag is de Merapi rustig. Er is rook te zien, maar geen lava. Volgens onze gids is dit al een hele tijd niet meer zichtbaar. We genieten van het uitzicht op deze spannende berg. Raar idee om zo dicht, minder dan twee kilometer, bij een levensgevaarlijke vulkaan te staan die ieder moment kan uitbarsten. We gaan weer terug naar het dorp en een uurtje later kunnen we genieten van onze tweede ontbijt van deze morgen.

Nadat we de tas weer ingepakt hebben gaan we terug naar Yogya, dit is het makkelijkst om verder te reizen naar een willekeurig volgende bestemming. Als we aankomen in Yogya is het te laat om door te reizen naar Bandung. Er gaat alleen nog een nachttrein en daar hebben we niet zoveel zin in. We blijven nog een nachtje in Yogya en morgen reizen we verder naar Bandung.

De trein is wat minder dan de vorige. Geen airco en een waaier die het maar half doet, erg warm is het vandaag. De rit voert ons door kleine en grotere plaatsjes en langs heel veel rijstvelden. Naarmate we dichter bij Bandung komen wordt het gebied heuvelachtiger. Hier liggen ook nog wat vulkanen, vandaar. Om vijf uur in de middag komen we aan in Bandung en jahoor, het regent weer. Regenhoes om de tassen, paraplu en lopen maar. Het is vrijdag vandaag en een slaapplek vinden blijkt nu wat lastiger te zijn dan dat we gewend zijn van de andere plaatsen. De meeste hotels die we vinden zijn erg duur of zitten vol. Homestays en guesthouses zitten niet in dit deel van de stad en zoeken in het donker is niet het meest makkelijke. Uiteindelijk vinden we een simpel hotel en kunnen we op zoek naar eten. Dat is niet moeilijk hier. Het stikt van de stalletjes en restaurantjes. We genieten aan de straat van een nasi goreng cumi udung.

Zaterdag gaat de wekker weer op tijd. We gaan deze dag weer een vulkaan bekijken. Deze vulkaan zou ook spectaculair moeten zijn omdat je in de krater kan wandelen. We vinden al snel de juiste minibus richting het park van de vulkaan. Na een uur rijden zien we hem liggen we komen dus in de buurt. Maar dan gaat het mis. Ons busje wordt door een man aangehouden, er wordt wat gesproken met de chauffeur in het Indonesisch. Wij kunnen er niets van verstaan. Er wordt verteld, door de man die het busje heeft aangehouden, dat het busje niet verder gaat voor ons en dat we eruit moeten. Huh! We hebben geen keuze stappen uit en betalen. Het mannetje heeft een ander busje dat ons wel even naar de vulkaan kan brengen, maar dan vanaf dat punt voor een prijs die meer dan 20 keer het normale bedrag is. We weigeren aan deze oplichters praktijken mee te doen. De prijs zakt nog wat maar blijft nog steeds ver boven de prijs die het zou moeten zijn voor een afstand van maximaal 10 kilometer. We hebben geen zin om met deze oplichters mee te gaan. We proberen de man af te schudden en een andere minibus aan te houden. Maar de man wil van geen wijken weten. We steken de weg over en nemen de eerste de beste minibus terug naar Bandung. Deze mensen zijn gelukkig vriendelijk en brengen ons tegen kostprijs terug naar Bandung. Een beetje teleurgesteld en een ervaring rijker komen we aan in Bandung. We lopen nog een rondje door de stad. Bandung is de tweede stad op Java. Dit merk je aan alles. Het is groot, vies, er is meer armoede en de mensen zijn minder vriendelijk dan we gewend zijn geraakt.

We verlaten Bandung de volgende dag. Een Nederlands meisje heeft ons op Nusa Lembongan heel enthousias verteld over een homestay in Cianjur. Slechts en paar uur van Bandung en op de weg naar Jakarta. We nemen weer diverse mini busjes om de bus terminal die aan de rand van de stad ligt te bereken. Vanaf de terminal nemen we een normale touringcar richting Cianjur. Dit is de eerste normale bus sinds we in Indonesie reizen, ook wel eens relax. Een paar uur later komen we zonder problemen aan bij de homestay.

We worden zeer gastvrij ontvangen. De eigenaar spreekt zelfs een paar worden Nederlands. Het blijkt dat zijn dochter met een Nederlander getrouwd is en in Nederland woont. We blijven twee dagen in Cianjur en de eerste dag doen we niet heel veel. Niet omdat we lui zijn of van alles willen regelen. Nee deze keer zijn het de weergoden die ons slecht gezind zijn en het giet de hele middag. ‘s Avond wisselen we informatie uit met een ander Nederlands stel dat ook een jaartje op reis is. De tweede dag worden we vroeg gewekt door de speaker van de Moskee die op het dak van de homestay lijkt te staan. Het is maandag en dus reden om extra vroeg, extra lang en extra veel herrie te maken lijkt het. Gelukkig kunnen we de ogen nog een paar uurtjes sluiten als de moskee eindelijk klaar is.

De ochtend gaan we naar de markt om ingredienten te halen voor de cooking class van de middag. De ochtend is de beste tijd om boodschappen te doen. Alles is dan nog vers en, niet onbelangrijk, het is nog niet zo warm. Yanty, de vrouw die de cookingclass verzorgt, laat ons de de groentes en kruides zien die veel gebruikt worden in de Indonesische keuken en we proeven hier en daar wat tropische vruchten. Cianjur is niet echt toeristisch en we hebben veel aanspraak op de markt van de locals. Het is een gezellige ochtend. Die middag krijgen we een lesje Indonesche koken. We beginnen met de tempe. De tempe koop je kant en klaar, maar je moet het nog frituren en een pittig sausje maken. We gaan aan de slag. Het volgende gerecht is kip curry, weer een sausje maken en de kip marineren. Groenten in een lekker sausje, gefrituurde maiskoekjes en natuurlijk rijst. Dat alles wordt op een tweepits gasstel klaargemaakt en een twee uur later kunnen we aan tafel. Vanavond zijn er twee andere Nederlanders is de homestay, ook met hen wisselen we informatie uit over reizen in Maleisie. En Niek loopt zelfs nog een stukje hard (op de band).

Voor ons wordt het na twee dagen in de homestay tijd om verder te gaan. We hebben nog anderhalve dag voordat onze vlucht naar Maleisie gaat. We kunnen rechtstreeks vanaf Cianjur naar het vliegveld gaan, maar dat is een dikke vijf uur reizen in het drukke verkeer rond Jakarta. Niet slim als je een vlucht wilt halen. We besluiten naar Bogor te gaan. Bogor een stad wat vlak bij Jakarta ligt en van waar de bussen naar het vliegveld gaan. Het is een ritje van minibusjes. Eerst twee minibusjes binnen Cianjur voordat we bij de juiste het juiste busje komen wat ons naar Bogor brengt. Hoe dichter we bij Bogor komen, hoe donkerder de lucht wordt. Als we aankomen in Bogor giet het. Snel weer regenhoes om de tas en proberen de grote plassen te vermijden, wat onmogelijk is. Snel zoeken we een afdakje op waar we net onder passen met onze tassen. De mensen die ook aan het schuilen zijn, zijn direct benieuwd waar we vandaan komen en waar we naartoe op weg zijn. Na een kwartier, het hoost nog steeds, komt er een man bij ons staan en vraagt in goed engels waar we naar toe gaan. Hij heeft een auto verhuurbedrijf en als we intresse hebben wilt hij ons wel naar de airport brengen morgen. We hebben niet direct zin in een dure auto met chauffeur, dus blijven wat afstandelijk met toezeggen van dingen. Even later biedt hij ons aan om te schuilen in zijn kantoortje van het verhuurbedrijf. Nou, dat is wel prettig. Het is een klein kantoortje en met ons erbij zit het helemaal vol, zeker ook omdat er nog heel wat andere mensen zitten. Direct krijgen we te maken met de Indonesische gastvrijheid. Nog voordat we zitten hebben we al een beker drinken in de hand en nog voordat deze op is krijgen we de vraag of we zin hebben in koffie. Het is lunchtijd en de mensen die in de office werken en gewoon zitten gaan een bord noodlesoep eten. Ook nu weer krijgen we de vraag of we ook iets willen eten. We hebben, nog, geen trek dus dit keer slaan we het offer af. De kroepoek lusten we wel, tot tevredenheid van de dames in de office. Ze vinden maar dat we moeten eten. Ondertussen is het nog niets droger geworden. De man die ons naar binnen heeft gevraagd kan goed engels en heeft een oom en tante in Nederland wonen. We kletsen over van alles en nog wat en ineens staat de mevrouw van de warung next door met twee bakjes noodlesoup voor onze neus. Nu ontkomen we er niet meer aan en braaf eten we de noodlesoup op.

Uiteindelijk na ruim twee uur wordt de regen minder en gaan we op pad op zoek naar een slaapplek. We bedanken de vriendelijke meneer voor de gastvrijheid en gaan op pad. In dit deel van de stad zit niet heel veel, maar toch vinden we een goedkoop hotelletje voor een nacht. We gaan nog even op pad om te kijken waar we morgen de bus moeten pakken naar de airport. Susan is niet zo lekker vandaag, dus snel weer terug naar het hotel en de rest van de middag en avond niks meer doen.

De laatste dag in Indonesie is aangebroken. Vanmiddag vliegen we naar Kuala Lumpur, Maleisie. We staan vroeg op zodat we tijd genoeg hebben om naar de airport te reizen. Vanaf Bogor is het nog twee uur met de bus, maar het verkeer rond Jakarta is een hel, dus we nemen ruim de tijd voor deze busrit. Om kwart over acht stappen we in de bus en om half elf zijn we op het vliegveld, niet slecht met al die files die we hebben gehad. Jakarta heeft drie terminals, we worden bij terminal twee, internationaal, afgezet. Binnen beginnen we toch te twijfelen of we wel goed zitten, onze vlucht zien we nergens staan. Even vragen maar. Inderdaad, we moeten naar terminal drie, internationaal. Gelukkig rijdt er een shuttle bus tussen de terminals. Op naar terminal drie. Een paar minuten later zijn we er en kunnen we inchecken. Het wachten kan beginnen. Een kleine drie uur later vertrekt ons vliegtuig naar Kuala Lumper, Maleisie, een nieuw land in Zuid-oost Azie wacht op ons.

[travelmap-map first=91 last=106]

[travelmap-list first=91 last=106]

Vandaag hebben we dus een scootertje tot onze beschikking om een mooi strandje te zoeken. De eerste stop is Dream Beach. De naam zegt het al, een droom strandje, een prima locatie om een kaart te maken. De golven zijn helaas te hoog en te krachtig om te zwemmen. We houden het bij voorzichtig pootje baden. Na het pootje baden gaan we aan de slag met onze kaart.

Het eerste idee is om een tekst in het zand te schrijven en dan een foto te maken. Susan gaat vol goede moet aan de slag om Merry Christmas and a Happy New Year in het zand te schrijven. Het valt niet mee, het zand is erg los. Dichter bij zee lijkt het zand beter schrijfbaar. Maar is dit wel ver genoeg met deze krachtige golven? Nog voordat Happy geschreven kan worden moeten we vluchten voor een aanstormende golf.

Ons plan gaat hier op het strand niet werken. Zullen we een ander strand zoeken? We vinden dit strand mooi dus plan B. Deze keer zoeken we het wat hoger op, iets verder van de golven. Omdat het zand te los om in te schrijven gaan we op zoek naar zeewier. Er ligt genoeg zeewier en zacht koraal aangespoeld op het strand. Binnen de kortse keren zijn we weer aan de slag met de kerstwens. De tekst blijkt deze keer alleen wat lang om deze met zeewier te leggen. Even creatief aan de slag met de taal en we toveren de tekst om in Merry x-mas, Happy 2013 op het strand. Nu nog een leuke foto maken voor de kaart. We hebben intussen al lang de aandacht van de andere mensen op het strand, die ons vol bewondering gaden slaan. Het kost geen moeite om een fotograaf te slecteren die de foto mag maken. We maken twee series foto’s. Eerst de jumpfoto en daar een ligfoto. Ruim anderhalf uur later verlaten we het strand met het gevoel dat er wel een mooie foto op de camera staat. Die avond kiezen we een foto uit en het wordt toch de jumpfoto. We springen 2013 met veel plezier tegemoet en hopen weer veel moois op deze wereld te ontdekken.

We stappen in Gillimanuk uit de bus en voordat we maar geknipperd hebben met de ogen om de omgeving in ons op te nemen, staat er al weer een mannetje voor onze neus. Hij kan natuurlijk ons reisje wel verder regelen. We proberen hem af te wimpelenen maar zonder succes. Als een trouwe hond volgt hij ons, naar en zelfs tot op de boot. Op de boot vinden we een bus die ons de goede kant uit kan brengen. Maar wanneer je een verkoper in je nek hebt weet je een ding zeker, het gaat een sport worden om een redelijke prijs te betalen. Op veel plaatsen kun je zonder problemen een bus pakken, je betaald dan de gewone prijs maar wanneer er een verkoper op je af vliegt gaat de prijs keer 5 of meer omhoog. Wil je verder niet te veel afgezet worden, is het van belang dat je de prijzen in dit land een beetje leert kennen. Naturlijk is goed dat de mensen aan ons verdienen maar dan graag op een redelijke manier. Maar goed we waren bij de bus op de boot gebleven. Na even onderhandelen met de conducteur kopen we een kaartje naar Probolinggo. Probolinggo is een grote stad niet al te ver van de Bromo vulkaan die we willen bezoeken. We stappen op de boot in de bus. De bus is een grote bus waar de bankjes klein zijn, dicht op elkaar staan en waar je met z’n vijven op een rij kan zitten. Waar laat je dan de grote backpack? Geen probleem deze krijgen eigen stoelen.

Nadat de boot in Java is aangemeerd, volgt een lange en levendige busrit. Echt snel gaat het niet, er wordt regelmatig gestopt en het verkeer is ook niet snel. In elk plaatsje stappen verkopers en muzikanten in en uit de bus. Ondanks dat we nauwelijks Indonesisch spreken hebben we volop aanspraak. De locals vermaken zich prima om of met ons. Onderweg stappen we nog een keertje over en tegen een uur of zeven arriveren we in Probolinggo. Net buiten de stad ligt de busterminal. Het is te laat om verder te reizen dus we zoeken een hotel.

Na deze busrit hebben we Bali echt achter ons gelaten. Het verschil is gelijk goed te merken. Java is iets meer dan drie keer zo groot als Nederland en er leven 38 miljoen mensen en daarmee erg drukbevolkt. Dat is te merken, het verkeer is een chaos, lawaaierig en overal zijn mensen. Vooral de grote steden zijn druk en vies, daarbuiten ziet het er wel aangenaam uit met veel natuur. Ondanks dat het zo druk is zijn de mensen hartstikke vriendelijk, ze lachen altijd en altijd in voor een praatje.

De volgende dag vervolgen we de reis naar Ceramo Lawang. Vanaf hier kun je de Bromo vulkaan het beste bezoeken. Met een mini-busje reizen we van Probolinggo naar Ceramo Lawang. Het is een mooi ritje dat steeds verder de bergen in gaat. De temperatuur verandert snel maar blijft aangenaam. In Lawang vinden we zonder probleem een simpele homestay voor de nacht. Het is laagseizoen en vrijwel alle hotels en homestays hebben meer dan genoeg plek. Na de lunch, in een kleine warung, verkennen we de omgeving en zoeken uit hoe we het beste bij het uitzichtpunt kunnen komen, om de Bromo bij zonsopkomst te bekijken. Naar dit uitkijkpunt worden vanuit de wijde omtrek heel wat tours geregeld en ook in Lawang is vervoer regelen niet moeilijk, mannetjes met paarden, motoren en jeeps genoeg. Wij willen graag zelf naar dit punt wandelen. We blijken niet de enige, nog meer backpackers blijken hetzelfde plan te hebben.

In het busje waarmee we hier zijn gekomen zaten nog meer backpackers, vier Indonesische touristen, een Italiaan, een Australier, een Fransman en een Turk en nog drie anderen die Bromo als onderdeel van een tour doen. Alleen de Indonesische touristen gaan achter op de motor de berg op. De rest gaat, net als ons, gewoon te voet. Het is maar een uurtje lopen, dus goed te doen. Later die middag komen we nog drie Amerikanen tegen, we raken met ze aan de praat, gaan een hapje eten en besluiten om de volgende dag met zijn vijfen op pad te gaan.

Ceramo Lawang is een klein dorpje zonder uitgaansleven. Nu is dat ook niet belangrijk als je de volgende dag om vier uur op pad gaat om de Bromo bij zonsopkomst te zien. De warung is naast een winkeltje en de plek waar je kunt eten, ook de plek om een drankje te drinken. Het is wel alleen koffie, thee enkele frisdranken of, als je geluk hebt, een biertje. Na het eten gaan we nog even naar de warung voor een kop thee. We treffen daar de Italiaan en de Australier. Met zijn vieren maken we er nog een gezellige avond van. En de drie jongens hebben mazzel, de warung heeft nog twee biertjes staan.

Na een korte nacht op een bed waar het matras slechts cosmetisch lijkt, staan we om kwart voor vier op. Vlug aankleden een paar happen ontbijten voordat we op pad gaan. Samen met de drie Amerikanen, die we gisteren ontmoet hebben, gaan we opweg naar het uitzichtpunt vanaf waar je drie vulkanen prachtig kan zien liggen bij zonsopkomst. Omdat het regenseizoen is kun je vulkanen alleen bij zonsopkomst goed zien liggen, de rest van de dag liggen ze meestal in de mist. Daarnaast is een zonsopkomst natuurlijk ook mooi om te zien. We zijn niet de enige die opweg zijn naar het uitzichtpunt, tijdens de wandeltocht worden we door veel jeeps met luie mensen ingehaald. Een uurtje later arriveren we op de plek en genieten van de zonsopkomst. Helaas is het wat bewolkt maar zo nu en dan zien we toch de zonnestralen. We hebben wel een prachtig uitzicht op de Bromo en een nog grotere rokende vulkaan die daar achter ligt. Na een uurtje wandelen we weer terug in het dorp.

In het dorp drinken we even vlug een kopje thee in de warung waar we al vaste gast zijn geworden. Na de thee dalen we af vanuit Lawang naar de zandzee, een grote zandvlakte bezaaid met brokken lava van de laatste uitbarsting van de Bromo, 28 januari 2011. We steken de zandvlakte over en beklimmen aan de andere kant de Bromo vulkaan. Je kunt deze vulkaan tot de krater beklimmen en in de krater kijken. Een prachtig en bijzondere ervaring om op de rand van een actieve vulkaan te staan. Na een klein stukje over de kraterrand gelopen te hebben, keren we weer om en gaan terug naar Lawang. We nemen afscheid van de Amerikanen, regelen nog even een lupa in de warung en gaan op weg naar Malang.

21 november vliegen we van Darwin naar Bali, Indonesie. We laten de westerse wereld weer achter ons. Aan het begin van de avond komen we aan in Denpasar waar we gelijk overvallen worden door de taxi maffia. Oja, zo ging het er ook alweer aan toe in Azie. Eerst moet je je door een horde mannetjes worstelen die allemaal teveel vragen voor een taxi ritje naar je hotel. Iets verder van deze horde mannetjes staan de taxi’s die een normalere prijs vragen voor een ritje. Het is al donker en besluiten de officiele airport taxi naar Sanur te nemen tegen een fixed-price. Dit is maar een fractie duurder dan de echte taxi prijs die je aan de straat betaald buiten het vliegveld, dus dat is prima.

Een half uur later komen we aan in ons hotel in Sanur. We zijn hier al eens eerder geweest, maar toen hebben we er alleen maar een nachtje geslapen en dus niks van Sanur gezien. Nu gaan we hier eens uitzoeken wat we de komende weken in Indonesie gaan doen. Sanur is erg toeristisch en behalve strand, vol met stenen en plastic, en souvenierwinkeltjes heeft het niet zoveel te bieden. Vanuit Sanur kun je wel makkelijk boottripjes boeken naar Nusa Lembongan en de Gili’s bij Lombok. Ideaal wanneer je de drukte van Bali wilt ontvluchten.

De eerste dag in Sanur is het 22 november, Niek is jarig. Taart is wat lastig te vinden, dus we kopen een stuk spekkoek om dit heugelijke feit te vieren. De ochtend slenteren we wat langs het strand en door de vele winkeltjes die er zijn. ‘s Middags gaan we bij Abbo en Loes op bezoek, een oom en tante van Niek die toevallig ook in Sanur zijn. Helaas is de reden dat ze in Sanur zijn niet zo leuk. Abbo heeft zijn heup gebroken bij een valpartij in de badkamer van hun hotel in Ubud. Ze waren net op Bali aangekomen voor een vakantie Bali-Java. Helaas is het anders gelopen. De hele middag brengen we met zijn vieren door en we kletsen gezellig bij. Op een gegeven moment schud Sanur op zijn grondvesten. Een lichte aardbeving van 5.5 op de schaal van Richter blijkt. Het is goed te voelen en ook zie je alles bewegen, maar er stort niks in en ook een tsunami waarschuwing blijft gelukkig uit.

De tweede dag in Sanur besteden we aan het uitzoeken van bootkaartjes naar Lembongan en de mogelijkheden om vanuit Sanur verder Bali te verkennen. We sluiten de dag af met een heerlijke massage. Het schijnt zo te zijn dat er rond Lembongan goede duikspots zijn. Eens zien wat we kunnen doen daar.

De boot gaat op een schappelijke tijd, 10.30u, we kunnen dus rustig aan doen. Een uur later zijn we op het eiland. Zelfs hier worden we overladen door mannetjes met de vraag om ‘transport’ en ‘cheap room’. Op de boot hadden we van een Australisch stel een homestay aanbevolen gekregen. We besluiten daar naar toe te gaan om te kijken of ze nog een kamer vrij hebben. Als we daar aankomen blijkt net de laatste kamer vergeven te zijn, helaas. Dan toch maar naar de buren. Morgen hebben ze wel weer kamers beschikbaar. De rest van de middag lopen we wat rond opzoek naar duikmogelijkheden en liggen we in het zwembad van Wahyu Homestay, de plek waar we morgen naar toe gaan. Iedereen is heel relaxed op het eiland. Alles kan en de zwembaden zijn allemaal gemeengoed lijkt het. Geen probleem als je komt zwemmen terwijl je er niet verblijft. Heerlijk die mentaliteit.

De volgende dag pakken we onze tas weer en vertrekken we naar Wahyu homestay, huren een scooter en gaan op pad. Wel een beetje wennen dat chaotische rijgedrag van de Indonesiers. Ze rijden over het algemeen links, maar vaak is het rijden waar plek is. Gelukkig is het eiland niet heel groot en de wegen niet heel druk.

httpv://www.youtube.com/watch?v=uflaMIiJyxU&feature=plcp

We rijden eerst naar het toeristische deel van het eiland. Hier heb je diverse mooie strandjes. De zee is alleen niet erg egschikt voor een verfrissende duik. De branding is erg sterk en de hoge golven komen tot ver op het strand. Het blijft bij het bekijken van de strandjes. We rijden verder door de bossen en langs de kleine huisjes. Veel locals leven van het toerisme, maar de meeste zijn werkzaam in de zeewierteelt. Het stikt van de zeewierplantages rondom Nusa Lembongan. Het ziet eruit als een gewas zoals wij bijvoorbeeld mais kennen, alleen dan donker groen en onder water. Netjes verdeelt in rechthoekige blokken. Het zeewier wordt voor veel doeleinden gebruikt, maar het meeste wordt verwerkt in cosmetische producten als champoo. We maken nog een aantal stops op verschillende uitkijkpunten en rijden over een houten brug naar een ander, nog kleiner eilandje. Het is een gammel, spannend bruggetje, zeker met de scooter. Aan de andere kant van de brug stoppen we bij een kleine warung, een klein lokaal eettentje waar je simpele gerechten kunt kopen, voor de lunch. We bestellen een heerlijke, spicy fried noodles. De mevrouw van de warung spreekt geen woord engels en wij maar drie woorden indonesisch, maar het lukt toch om een klein gesprekje aan te knopen. Even later komt haar man thuis en hij vraagt of we zin hebben in verse kokosnootsap, nou dat lust Susan wel. Een paar minuten later staat er een heerlijk fris glas kokosnootsap op tafel. De man, hij spreekt drie woorden engels, is erg geinteresseerd in waar we vandaan komen en wat we van Indonesie vinden. Erg gezellig. Als we weer op pad gaan merkt hij de zonnebril van Niek op. Hij vraagt of Niek de bril, een simpele plastic zonnebril uit Bolivia, wilt ruilen tegen zijn zonnebril, een Polaroid bril (mogelijk fake). Nou, waarom niet. Helaas past de meneer Niek zijn bril niet en Niek de bril van de meneer niet. De ruil gaat niet door. De hele middag tuffen we over de twee eilandjes en vermaken ons prima. Tegen het einde van de middag zijn we weer terug op de hoofdstraat waar we verblijven. We maken eerst nog een stop bij Blue Corner Dive, de duikschool die ons het meest aanspreekt, voor nog wat meer info over het duiken. De dag sluiten we af met een verfrissende duik in ons zwembad.

Door het gebrekkige internet in Australie zijn we wat achter komen te liggen met vanalles. Blog, administratie, enz. in Indonesie is internet wel weer ruim beschikbaar en in Wahyu werkt het zelfs behoorlijk goed. Een goed moment om alles weer bij te werken. We moeten ook gaan nadenken waar we met kerst en oud en nieuw willen zijn. Mogelijk dat we alvast een accomodatie moeten regelen voor die dagen. Niet vervelend, een dagje in de boeken en achter de computer met verse vruchtensap en het zwembad binnen handbereik.

Later die middag gaan we naar Blue Corner Dive om ons aan te melden voor twee fun dives voor morgen. De rest van de middag liggen we hier in het zwembad en kletsen wat met de cursisten van de PADI cursus en de mensen die er werken. Gezellige boel.

Het is zover, we gaan onze eerste duik maken sinds we onze PADI gehaald hebben ruim vier maanden geleden. Toch wel weer spannend. Als we ‘s ochtends vroeg aankomen bij BCD blijkt bijna alles al klaar te staan, we hoeven niks zelf op te bouwen of naar de boot te slepen, behalve ons wetsuit met de schoentjes en de weightbelt. Ze vinden dat de gasten het zware werk niet hoeven te doen, ze zijn op vakantie en moeten ervan genieten. Wel even raar, op de PADI cursus hebben we aangeleerd dat we alles zelf moesten doen. BCD en regulator op de zuurstoffles zetten en controleren en naar de boot brengen. Zelf voor je bril, flippers, weightbelt en natuurlijk je wetsuit zorgen. Luxe dit.

Het is een klein stukje varen naar de eerste snorkelspot Toya Pakeh. We zijn niet alleen op de boot, ook de cursisten en een nog een meneer voor een fun dive zijn erbij. We gaan uiteindelijk met vijf personen duiken, Niek, Susan, Chris (onze gids), Kim (dive master in opleiding) en nog een andere gast. Niek gaat met Chris het water in en Susan met de meneer (de andere gast). Kim gaat mee als extra gids. De meneer heeft erg veel moeite om te dalen. Het duurt een hele tijd en diverse keren moet ook Susan weer omhoog om haar buddy niet kwijt te raken. Na tien minuten stuntelen besluit de meneer om terug te gaan naar de boot, het lukt niet. Kim gaat vervolgens met Susan mee naar beneden om de duik af te maken. Er staat behoorlijk veel stroming onder water, dus dat is gelijk een goede oefening om de bouancy, je drijfvermogen, te oefenen. De stroming zorgt er ook voor dat je je flippers nauwelijks nodig hebt, je laat je gewoon door de stroming over het rif voeren. We zien veel kleurrijk koraal en veel kleine en grotere vissen. De vissen die we zoal op deze duik gezien hebben zijn: Butterfly fish, Ragged-finned firefish, Lionfish, Triggerfish, Scorpionfish, Batfish, Yellow-magined Morray en nog tientallen kleine visjes in allerlei kleuren en vormen. Na een half uur is het tijd om weer aan boord te gaan en een hapje te eten. Ondertussen varen we naar de volgende spot, Mangrove. Ook hier staat behoorlijk wat stroming, ook onder water. De stroming zorgt er ook voor dat de boot wat op en neer deint, niet zo fijn als je last hebt van zeeziekte. Susan voelt zich niet zo lekker als het tijd is om weer het water in te gaan. Gelukkig hebben ze aan boord pilletjes tegen zeeziekte en daarmee verdwijnt de misselijkheid. Tijdens de tweede duik zien we weer vissen van allerlei formaat en kleuren zoals: Scrawled filefish, Blue Trevally, Oriental Sweetlips, Surgeonfish, Butterfly fish, Margined Morray, Moorish Idol, Parrotfish en weer diverse kleine kleurrijke visjes.

httpv://www.youtube.com/watch?v=N9cYP12O3iE&feature=plcp

Het gaat een hele tijd goed onderwater, maar na zo’n twintig minuten voelt Susan zich toch weer raar. Kim en Susan gaan naar boven en daar komt de nasi eruit. Dat lag dus toch wat zwaar op de maag blijkbaar. Weer terug op de boot, komen ook de andere duikers weer boven en is het tijd om terug te varen naar Blue Corner. Ook nu weer hoeven we de zware spullen niet naar de kant te brengen en schoon te maken, dat wordt allemaal voor ons gedaan. We moeten alleen zorgen voor de weightbelt en het wetsuit. Op de boot hadden we al gesproken over het maken van een nachtduik.

De volgende dag is het volle maan en dan staat er een nachtduik gepland. We besluiten om mee te gaan. Wanneer je vier duiken of meer maakt krijg je korting op de duiken. We besluiten om ook mee te gaan met de ochtend duiken en dan in plaats van twee, een duik te maken. De planning is om naar Manta te gaan en naar Sekolah Dasar. Bij Manta komen zeer veel Manta roggen voor. Ze eten het plankton wat net onder het oppervlak in het water drijft, je hoeft niet diep te duiken om ze te kunnen zien. Je hier kun je dus ook goed snorkelen. We gaan bij Manta snorkelen en bij Sekolah Dasar duiken. Het is bekend dat er veel golven zijn bij Manta, dus het is slim om vantevoren al een pilletje in te nemen tegen zeeziekte. Hopenlijk gaat het goed. Zogauw we aankomen bij Manta blijkt de deining toch behoorlijk te zijn en zelfs een pilletje kan niet voorkomen dat de misselijkheid weer toeslaat. Niek gaat met de snorkelspullen het water in, maar Susan besluit om aan boort te blijven in de hoop dat de misselijkheid zo onder controle te houden is. Helaas niet, maar we hebben wel heel veel enorme Manta’s gezien, vlak naast de boot!

Op Sekolah Dasar staat gelukkig nauwelijks stroming en er zijn geen golven. De misselijkheid verdwijnt direct, gelukkig. We kunnen met zijn allen het water in en toch nog genieten van het onderwaterleven. We zien weer vanalles: Parrot fish, Trigger fish en heel veel gele en blauwe visjes. Als we weer terug aan wal zijn blijven we nog een paar uur hangen in het zwembad van Blue Corner. Tegen de tijd dat we naar Wahyu terug willen voor een hapje eten begint het te onweren en te regenen, maar even wachten dus.

Om zes uur worden we terug verwacht bij Blue Corner voor de nightdive. Het is volle maan en voor de hindoes betekend dat feest met offers voor de goden. Iedereen kleedt zich op zijn mooist voor de ceremonie. Onze bootman is ook naar de ceremonie, we moeten wachten totdat hij terug is voordat we kunnen gaan. Een half uur later dan gepland is hij er en kunnen we vertrekken. We hoeven niet ver. In Lembongan Bay is het ondiep met veel koraal en zandbodem en ideaal voor een nightdive. Eenmaal in het water blijkt het toch echt anders te zijn dan duiken overdag. Het is donker en je ziet nauwelijks kleuronderscheid. Niek kan beter zien in het donker, maar voor Susan is het lastig zo zonder prescription mask (duikbril op sterkte). Alles heeft dezelfde kleur en de dieren hebben ook allemaal schudkleuren en vallen nauwelijks op in het koraal. Gelukkig heeft Chris een filmpje gemaakt en kan Susan na afloop toch nog zien wat ze gemist heeft. Tijdens een nachtduik zie je vooral krabben in diverse vormen en maten, garnalen, spinachtige beestjes en met een beetje geluk een slapende parrotfish. Deze dieren blazen en bel waar ze in slapen om zich zo te beschermen tegen parasieten. Deze zien we vanavond niet. Drie kwartier later is het tijd om terug te gaan naar Blue Corner.

Na het papierwerk, logboek en registratie nightdive, wordt het tijd om opzoek te gaan naar avondeten. Het is al na negenen ondertussen en veel tentjes zijn al gesloten. Gelukkig vinden we nog wat te eten in het winkeltje tegenover Wahyu. Als we ooit onze Advanced certificaat willen halen moet je een aantal adventure dives gemaakt hebben. De nightdive geldt als adventure dive en mag daarvoor gebruikt worden. Dat is mooi meegenomen, maar eerst een keer op zoek naar een duikbril op sterkte voor Susan, dat maakt het allemaal toch een stuk makkelijker onder water.

Van duiken wordt je behoorlijk moe en besluiten nog een dagje op het eiland te blijven om bij te komen voordat we verder reizen naar Ubud. Ubud is een stadje in centraal Bali en erg toeristisch. In de directe omgevin van Ubud liggen een aantal tempels die veel bezocht worden en in Ubud zelf The Monkey Forrest wat erg populair is. Vanuit Nusa Lembongan gaan we eerst met de boot terug naar Sanur. Hier gaan de bussen naar Ubud. Voordat we de bus pakken gaan we eerst in een diveshop kijken of ze een bril op sterkte hebben voor Susan. De bril wordt snel gevonden alleen hebben ze niet de goede sterkte van de glazen op voorraad. Helaas geen prescription bril voor Susan, even verder zoeken dus. Dan maar op zoek naar vervoer naar Ubud. Het duurt nog ruim anderhalf uur voordat de bus gaat, misschien vinden we een mannetje die ons naar Ubud wilt brengen voor een schappelijke prijs. Al snel vinden we een taxichauffeur die ons naar Ubud wilt brengen. Scheelt weer een hoop tijd.

Als je ergens aankomt met je rugzak gaat het altijd hetzelfde, je moet eerst diverse mannetjes afwimpelen die ‘Transport’ aanbieden, vervolgens mannetjes die ‘cheap room’ of ‘looking for room’ naar je roepen. Met een beetje pech heb je constant een mannetje met je mee lopen wat je overal naar binnen probeert te krijgen omdat hij dan een commissie krijgt. We kijken bij een homestay, maar omdat we nooit gelijk bij de eerste plek blijven gaan we nog even verder kijken. Wanneer we weer op straat staan worden we direct door een ander mannetje aangesproken of we op zoek zijn naar een kamer. Hij is de eigenaar van een kleine homestay, hij heeft maar twee kamers, die hij wel wilt laten zien. We lopen mee en komen uit in een zeer nette tuin en krijgen een mooie kamer te zien met badkamer met warme douche. Een douche is al zeldzaam in Indonesie en een warme douche al helemaal. Dit lijkt ons wel wat. De komende dagen wordt Tudes Homestay onze uitvalsbasis. De rest van de middag gaan we naar de market, de plek om souveniers te kopen. We hebben nog een paar maanden voor de boeg en plek voor souverniers is er niet in onze tas. We laten de lelijke bloezen, houten bakjes, pennen, aanstekers, teenslippers, vliegers, schilderijen en andere zooi voor wat het is. Wel vindt Susan een sarong en een shirt, die komen wel van pas in dit warme land.

We gaan de omgeving van Ubud verkennen en wel op de scooter. Het is eenvoudig om er een te huren en je kunt dan makkelijk naar de tempels die rond Ubud liggen. Het verkeer in en rond Ubud is wel even anders dan het verkeer op Nusa Lembongan. Hier is het veel drukker en op kruizingen een nog grotere chaos. Over het algemeen geldt dat je gewoon met de stroom mee moet rijden en als je over wilt steken je of heel snel moet zijn, of eerst langzaam een stukje tegen het verkeer in moet rijden totdat er een gaatje ontstaat om naar de andere weghelft te gaan. Daar weer met de stroom mee rijden en langzaam verder invoegen. Ook hier wordt ieder vrij gaatje benut om in te rijden of het nu een scooter, een auto of een bus is. Wel spannend, zeker in het begin. Na een tijdje wen je er zowaar aan en kun je gewoon meerijden met het overige verkeer.

Eerst gaan we naar Goa Gajah, de Elephant Cave. Dit is een belangrijke hindoe tempel. Erg mooi is hij niet, erg zwart en groen van de aanslag. Het water voor de tempel is ook meer groen dan wat anders en het is zo ondiep dat de grote vissen op hun zij moeten zwemmen om te kunnen bewegen. Als ze normaal in het water liggen, liggen ze met hun buik op de bodem en steekt een deel van de rug en de rugvin boven het water uit. Geen optimaal zwemwater. We slenteren een tijdje door het complex en de tuin, die er wel mooi bij ligt.

httpv://www.youtube.com/watch?v=-qJ3m5mJ4XU&feature=plcp

We stappen weer op de scooter en gaan op pad. Onderweg komen we door kleine dorpjes en langs diverse tempels. De meeste zijn gesloten voor publiek, maar ook vanaf de buitenkant krijg je een indruk van hoe het eruit moet zien. In de Ubud regio wordt veel rijst geteelt. Overal langs de weg zie je kleine en grotere rijstvelden liggen. Het geeft een mooi plaatje zo vanaf de scooter. We tuffen de hele middag rond eten wat onderweg bij een warung. ‘s Avonds spreken we Margriet op skype, die is net terug van haar vakantie naar Zuid Afrika en heeft daar veel mooie dingen gezien, onder andere ‘The Big Five’. Leuk om te horen en om weer bij te kletsen.

We blijven nog een dag in Ubud om wat meer van de stad zelf te zien. The Monkey Forrest bekijken we alleen vanaf de poort. Zoals de naam zegt, het is een bos waar apen leven en die hebben we in Costa Rica al genoeg gezien. Deze apen zijn toeristen gewend en erg aggressief wanneer ze denken dat je eten hebt. Je moet erg oppassen om niet gebeten of gekrabt te worden. Er is zelfs een EHBO post aan de ingang van het bos waar je, in geval van een apenbeet, de eertse behandeling tegen rabies kunt krijgen. Fijne beesten, apen, ahum. We hebben geen zin om rabies op te lopen en geloven het wel. De apen houden zich niet aan de grenzen van The Monkey Forrest, tijdens onze wandeling door de stad komen we er nog genoeg tegen. Na de lunch begint het te regenen, tegen de tijd dat we bij de tempels aankomen plenst het enorm en trekt een een flinke onweersbui over. Even schuilen maar. Wanneer het bijna droog is gaan we naar de market om het tweede deel van de onweersbui af te wachten. Een uur later is het eindelijk droog en bijna donker ondertussen. We gaan terug naar Tudes om onze tas weer in te pakken, morgen verlaten we Ubud om naar Java te reizen.

Tijd om weer verder gaan, we gaan met de bus en ferry naar Java, Er is geen rechtstreekse bus verbinding vanaf Ubud dus dat gaat een lange dag worden. We keizen ook niet voor een rechtstreekse bus vanaf Denpasar , nee we gaan voor de public bussen, we gaan voor het avontuur met lokale bussen.  Denpasar is de plek waar al het openbaar vervoer op Bali georganiseerd wordt. Vanaf daar kun je alle kanten op. Zo ook naar Java. Nu heeft Denpasar diverse terminals vanaf waar de bussen en bemo’s, kleine minibusjes, aankomen en vertrekken naar de verschillende bestemmingen. Vanuit Ubud zitten we eerst ruim een uur in een bemo naar een van de busterminals. Hier moeten we overstappen op een bemo naar de andere busterminal vanwaar de bussen naar Java gaan. Een half uur later zijn we er. Nog voordat we uitgestapt zijn, hangen er tientallen mannetjes aan de bemo die allemaal ‘Transport’ aanbieden. Nee, we willen niet mee. De bus naar Gilimanuk, de plaats waar de ferry naar Java gaat, is snel gevonden. Weer een lokale bus. Het leuke aan lokale bussen is dat je veel aanspraak hebt van de andere reizigers. De conducteur hangt de meeste tijd half buiten de bus om de busrit aan te prijzen. Bij iedere stop, en de bus stopt heel vaak, springen er straatmuziekanten in de bus, spelen een deuntje, houden hun petje op en gaan weer. Wel gezellig, maar na 10 muziekanten heb je het valse gezang en gitaargepingel wel gehoord. Ook komen er heel vaak straatverkopers de bus in met eten en drinken. Erg handig als je dorst hebt in de warme bus. Begin van de middag komen we aan in Gilimanuk, hier gaat de ferry naar Java. Aan de andere kant maar eens zien hoe we verder gaan reizen.